1678 doğumlu Byerley Türk, ülkemizde İngiliz atı olarak adlandırılan Thoroughbred at ırkının kurucu ilk aygırı olarak literatüre geçmiştir… Bazı kaynaklarda doğum tarihi 1680 olarak gözükse de onun asıl doğum tarihi 1678’dir. Osmanlı İmparatorluğunda savaş atlarının eğitiminin 5 yaşında tamamlandığını ve atların ancak o yaştan sonra savaşlara iştirak edebildiğini biliyoruz… 1683 II. Viyana kuşatmasında bulunan bu Türk atının da o tarihte en az 5 yaşında olması için 1678 doğumlu olması gerekmektedir… Byerley Türk’ün ölüm tarihi konusunda da çeşitli tarihler gündeme gelmiştir… Bazı kayıtlarda 1704 ya da 1706 olarak görünen ölüm tarihi, Byerley Türk konusunda en kapsamlı araştırmayı yapıp onun hayatını romanlaştıran Jeremy James’in eserinde 16 Mart 1703 olarak yer almaktadır…

Byerley Türk, sahibi Robert Byerley’in Yorkshire’daki yaşadığı Goldsborough Hall’da hayata veda etti. Mezarının tam yeri belli olmasa da öldüğü Goldsborouhg Hall topraklarında gömüldüğü bilinmektedir… Seyisi ile birlikte İngiltere’ye götürülmüş olan Byerley Türk bazı kaynaklarda thoroughbred ırkının kurucu diğer iki aygırı gibi Arap atı olarak anlatılsa da onun aslında bir Türk atı olduğuna dair kuvvetli deliller mevcuttur. Bu başlı başına bir araştırma konusu olmakla birlikte benim halen devam eden kişisel araştırmalarım sonucunda şimdiye kadar ulaştığım kanı da Byerley Türk’ün Karaman cinsi bir Türk atı olduğu yönünde…

 

İngiltere’de 1791yılında ile Studbook yayınlandığında safkan Thoroughbred at ırkının baba soyları üç isme dayandırıldı… Goldophin Barb’ın torunu Matchem, Darley Arabian torununun torunu Eclipse ve Byerley Türk’ün torununun torunu Herod… Çok iyi bir aygır olan Herod al renkte bir attı. Herod’un soyu başarılı oğulları Florizel, High Flyer ve Woodpecker ile üç ayrı koldan devam etti. Sayısız başarılı yavrular veren bu soy 1900’lü yılların başından itibaren etkinliğini yavaş yavaş kaybetmeye başladı. Byerley Türk’ün bugün yaşayan tek kolu Herod’un oğlu Woodpecker’ın oluşturduğu koldur… Günümüzde bu kolun devamında Djebel’in soyundan gelen Ahonoora ve az sayıda temsilcisi olan Hethersett’in aygır soyu devam etmekte olup Ahonoora’nın Indian Ridge isimli oğlu sayesinde özellikle Avrupa’da Byerley Türk soyu aygırlar, yeniden ön planda olmayı başarmışlardır. 2006 yılında ölen Indian Ridge’in birçok oğlu ve torunu aygırlık yapıyor…  Son jenerasyon yavruları bugün 4 yaşında olan Indian Ridge’in soyundan al renkte olan isimlerin aygırlık vasfının daha yüksek olduğunu biliyoruz…

Byerley Türk’ün temel kısrak familyalarında üzerinde de etkisi büyük olmuştur. Özellikle 1,3,6,8,15,17,35,41 No’lu kısrak familyalarında diğer iki kurucu aygırdan daha önce pedigrilerdeki yerini almıştır. Ayrıca Amerika’ya götürülen ilk thoroughbred atı olan Bulle Rock’ın annesi de Byerley Türk’ün kızıdır… Byerley Türk’ün günümüzde 28. nesil torunları sahada koşmaktadır…

Neden Byerley Türk:

Byerley Türk’ün kurucu üç aygırdan ilki olması elbette ki onu diğerlerinden daha önemli kılmakta. Diğer iki kurucu aygır olan Darley Arabian ve Godolphin Barb da o dönemde Osmanlı toprakları içinde yer alan bölgelerde yetiştirilmiş atlardır. Bu açıdan bakınca üçünü birbirinden ayırmadan hepsinin bizim tarihimizin bir parçası olduğunu söylemek gerekir… Fakat Darley’in literatürde Darley Arabian olarak geçmesi ve Godolphin Barb’ın da çarpıtılarak Godolphin Arabian diye adlandırılması sonucunda bu iki isme ve tarihi değere birileri çoktan sahip çıkmış durumdadır. Eminim ki ismindeki Türk kelimesi Robert Byerley tarafından o zamanlarda tescil ettirilmemiş olsaydı Byerley Türk’ü de Arap atı diye nitelendirip sahip çıkan birileri olurdu… İsmindeki Türk kelimesinden dolayı uzunca bir dönem kimsenin sahip çıkmadığı bu isme TJK, adına Grup I seviyesinde koşu düzenleyerek, Veli Efendi hipodromunda bir salona bu ismi vererek sahip çıkma yolunda ilk adımları atmıştır. Ayrıca Jeremy James’in “The Byerley Turk: The True Story of the First Thoroughbred” isimli kitabın dilimize çevrilip basılmasında da TJK’nın katkısı büyüktür.

 

Bugün 16 Mart 2011 ve Byerley Türk’ün ölümünün 308. yıl dönümü. 1678 doğumlu safkanın doğumundan itibaren geçen süre ise tam 333 yıl. Günümüze dek 28 jenerasyon oluşturmuş bu atın soyundan gelen isimlerin sayısı Thoroughbred ırkı içinde gün geçtikçe azalmakta. Bu soydan gelen nitelikli aygır sayısı her geçen gün tükeniyor. Ülkemiz yetiştiriciliğimizin temeli olan milli haramızda ise Byerley Türk soyundan gelen bir aygır yok. Aygır politikamız Avrupa’da yüksek olan aygır fiyatlarından dolayı buradan aygır alımı yapmamak yönünde. Bir de atçının parasını riske atmamak için daha üretken ve devamlılığı istatistiksel olarak daha yüksek soylara yönelmiş bir aygır politikamız var. Bu da yetiştiricilik anlamında makul karşılanması gereken bir politika olarak kabul edilebilir… Ama bir yandan da gönül Byerley Türk soyunun devamının garanti altında olmasını istiyor… Elbette ki her şeyi TJK’dan beklemek de doğru değil… Daha üst düzeyde kurumların mesela Kültür Bakanlığı ve Tarım ve Köy İşleri Bakanlığının el atması gereken ve milli bir politika oluşturulması lazım gelen bir konudur bu…

Türk atı yok mu?

Bugün literatürde Türk Atı olarak isimlendirilen bir at cinsi yok. En iyi at cinslerini yetiştiren, atı en iyi şekilde kullanan bir toplumdan günümüze böyle bir miras kalmamış olması doğrusu üzücü bir durum. Bugün dünyada en bilinen iki at türünün (Thoroughbred – Arap Atı) temellerini atan atları da bizim yetiştirdiğimizi bilince bu üzüntü daha da artmakta… Günümüzde, Osmanlı zamanında yetiştirilen Türk at cinslerinden bazılarının az sayıda da olsa varlıklarını sürdürdüğünü biliyoruz. Bugün bazıları koruma altına alınmış olan bu at cinsleri içinde az sayıda da kalmış olsa Karaman cinsi Türk atları da mevcut… Ülkemizdeki bu atlarla Byerley Türk soyundan olan isimlerin genetik benzerliklerini ortaya koyacak bir DNA incelemesi yapılabilir mi? Benzer özellikler saptanıp, genetik bir bağ kurulduğu taktirde Byerley Türk soyundan oluşturulacak materyallerle Karaman at cinsi yeniden üretilmeye ve soyun yeni üyeleri kayıt altına alınmaya başlanabilir mi? Önce tarihi, sonra da genetik bağını kurduğumuz ve kayıt altına aldığımız bu at cinsini ilerde “Türk Atı” diye tescil ettirmek mümkün olabilir mi? Bunun zorluğu, külfeti vb. gibi konular üzerine ben dahil bir çok kişi sayfalarca yazı yazabilir. Belki de biraz fazla hayal kurdum ama belki de birçok şey gibi bu da hayal etmekle başlayacak bir süreçtir. Kim bilir?

Erhan Gökbayrak